Sucho w ustach (kserostomia) – przyczyny

Autor: Monika Majewska – www.poradnikzdrowie.pl
 
Leki i narkotyki

Najczęstszą przyczyną suchości w jamie ustnej są leki – zwykle przeciwdepresyjne, przeciwwymiotne, antyhistaminowe, neuroleptyki i przeciwlękowe. Inne preparaty, które mogą spowodować uczucie suchości w ustach, to m.in. te stosowane w leczeniu choroby Parkinsona, leki rozszerzające oskrzela czy diuretyki (leki moczopędne).

Do braku śliny w ustach mogą doprowadzić także środki odurzające, takie jak marihuana i metamfetamina. Rozpowszechnienie stosowania tego ostatniego narkotyku spowodowało wzrost częstości występowania zaawansowanej próchnicy, która jest wynikiem suchości w jamie ustnej po metamfetaminie (ang. meta-mouth). Niszczenie zębów dodatkowo nasilane jest przez zgrzytanie zębami (bruksizm) i zaciskanie zębów, co jest powodowane działaniem narkotyków.
  

Chemioterapia

Bardzo częstą przyczyną suchości jamy ustnej jest stosowanie również leków przeciwnowotworowych. W trakcie chemioterapii nowotworów występuje nasilona suchość i stan zapalny jamy ustnej, ale zaburzenia te ustępują zwykle po zakończeniu leczenia.
 

Radioterapia głowy i szyi
 
Napromieniowanie ślinianek podczas radioterapii nowotworów głowy i szyi często powoduje znaczną suchość w jamie ustnej. Po dawce promieniowania 5200 cGy występuje ciężka, nieodwracalna suchość! Mniejsze dawki mogą powodować zaburzenia przemijające.
 

Choroby układowe
 
Choroby ślinianek są przyczyną suchości w jamie ustnej tylko wtedy, gdy wszystkie gruczoły ślinowe objęte są procesem chorobowym. Tak jest np. we wrodzonym niedorozwoju ślinianek, jednak jest to niezmiernie rzadko diagnozowana choroba. Znacznie częściej dysfunkcja wszystkich ślinianek pojawia się w zespole Sjogrena. W przebiegu choroby charakterystyczna jest nie tylko suchość w jamie ustnej, lecz także oczu. Wówczas pojawia się uczucie piasku pod powiekami, pieczenie oczu i przekrwienie spojówek.
 
Inne choroby układowe, które mogą powodować zmniejszone wydzielanie śliny lub jej brak, to:
 

  • kamica nerkowa i ostra niewydolność nerek
  • nadczynność tarczycy
  • RZS
  • toczeń rumieniowaty
  • hiperkalcemia
  • twardzina
  • amyloidoza – to nieuleczalna choroba, w przebiegu której dochodzi do odkładania się w komórkach różnych narządów białka, doprowadzając do jego dysfunkcji
  • trąd to zakaźna choroba tropikalna, która objawia się osłabieniem i drętwieniem mięśni, a czasami brakiem czucia w kończynach. Ponadto na powierzchni skóry pojawiają się szorstkie owrzodzenia
  • sarkoidoza to choroba autoagresywna, której objawy są zróżnicowane. Poza suchością w jamie ustnej mogą pojawić się nadwrażliwość oczu, trwałe uczucie zmęczenia, suchy kaszel, drobne i uciążliwe uszkodzenia skóry czy zamazane widzenie
  • gruźlica – najbardziej charakterystycznym objawem choroby jest kaszel – początkowo suchy, a następnie z odkrztuszaniem plwociny
  • cukrzyca – gdy jest niewyrównana, może sprawić, że pojawia się żywoczerwona błona śluzowa jamy ustnej, która pokryta jest zaschniętymi pasmami śluzu;
  • zakażenie HIV i AIDS

 
Suchość w jamie ustnej może pojawić się także w przebiegu chorób gorączkowych, wymiotów i biegunek (w wyniku odwodnienia).

Pielęgnacja jamy ustnej w chorobie nowotworowej

Autor: www.forumonkologiczne.pl
 

Jama ustna to pierwszy odcinek układu pokarmowego, w którym przyjmowany pokarm jest rozdrabniany, nawilżany i wstępnie trawiony. Wszystkie te funkcje możliwe są dzięki odpowiedniej budowie jamy ustnej.
 
Pojawiające się zmiany chorobowe najczęściej dotyczą języka, zębów i błony śluzowej. Celem zabiegów pielęgnacyjnych jamy ustnej wśród pacjentów poddawanych leczeniu przeciwnowotworowemu jest przede wszystkim usunięcie resztek pokarmowych, które mogą powodować zmiany chorobowe. Do chemioterapeutyków o największym ryzyku zapalenia błony śluzowej należą antymetabolity: metotreksat, 5-fluorouracyl, kapecytabina oraz tegafur.
 
 

W trakcie leczenia onkologicznego (głównie radioterapii) należy w szczególny sposób zadbać o higienę jamy ustnej poprzez:

  • Szczotkowanie zębów 3 x dziennie bardzo miękką szczoteczką najlepiej z włosia nylonowego. Szczoteczka powinna być regularnie wymieniana. Wskazane jest także używanie nici dentystycznych,
  • Regularne płukanie jamy ustnej obojętnymi płynami (5 x dziennie) – np. solą fizjologiczną lub roztworem sody oczyszczonej – jedna łyżeczka rozpuszczona w ½ szklanki przegotowanej wody. Należy unikać gotowych płukanek do jamy ustnej na bazie alkoholu, gdyż mogą dodatkowo niepotrzebnie podrażnić śluzówkę,
  • Czyszczenie wodą z mydłem i dokładne płukanie ruchomych uzupełnień protetycznych po każdym posiłku. Podczas przerwy nocnej należy je przechowywać w suchym perforowanym pojemniku.
     

Często oprócz odczynu zapalnego w jamie ustnej dochodzi do rozwoju stanów grzybiczych, które można leczyć zarówno miejscowo, jak i systemowo; miejscowo – roztwory nystatyny stosowane do pędzlowania jamy ustnej oraz nakrapiane na dośluzówkową powierzchnię ruchomych uzupełnień protetycznych, systemowo zaleca się stosowanie flukonazolu w dawce ok. 100-200 mg/dobę.
 

Do pielęgnacji jamy ustnej potrzebne są:

  • miękka lub średnia szczoteczka do zębów,
  • kubek z letnią,
  • przegotowaną wodą,
  • ręcznik do wytarcia twarzy,
  • gaziki niejałowe,
  • szpatułki,
  • środek do płukania jamy ustnej oraz pasta do zębów,
  • ewentualnie pojemnik na protezę.

 
W przypadku osób, które nie są w stanie same dokonać pielęgnacji jamy ustnej – osoba do pomocy.

 

Jak leczyć suchość w jamie ustnej ?

autor: lek. stom. Monika Stachowicz z Centrum Leczenia i Profilaktyki Paradontozy Periodent w Warszawie, za www.biotechnologia.pl
 
 

Jeśli suchość występuje jako skutek uboczny farmakoterapii, możesz poprosić lekarza o zmianę leku lub jeśli to możliwe – o zmianę jego dawki.

– Jama ustna jest przesuszona, więc pomocne jest częste uzupełnianie płynów. Pacjenci z problemem suchości jamy ustnej mogą używać specjalnych płynów do płukania, które stymulują wydzielanie śliny oraz łagodzą podrażnienia. Dostępne są również produkty w formie sprayu lub pastylek, które łagodzą dyskomfort, zmniejszają ryzyko próchnicy oraz odświeżają oddech, a także specjalne żele tzw. substytuty śliny, nawilżające śluzówkę jamy ustnej, które dedykowane są m.in. pacjentom noszącym protezy. Taki pacjent powinien również jeszcze bardziej troszczyć się o higienę zębów, pamiętać o dokładnym szczotkowaniu, nitkowaniu oraz regularnie usuwać kamień nazębny u stomatologa.

TAK: woda mineralna, herbaty ziołowe, guma do żucia bez cukru, warzywa i owoce z dużą ilością wody np. jabłka, arbuzy, pomidory, ogórki lub cierpkie i kwaśne np. pomarańcze, grejpfruty, kiwi, żurawina, produkty, które pobudzają produkcję śliny np. twarde żółte sery, cykoria endywia, przyprawy jak imbir, koper, kardamon.

NIE: papierosy, alkohol (np. zawierające garbniki czerwone wino), mocne herbaty, kawa (odwadniają organizm) słodzone soki i napoje, ostre przyprawy typu chilli, tłusta dieta, słone i suche produkty jak orzechy lub krakersy, płyny do płukania jamy ustnej z dodatkiem alkoholu, pasty do zębów z SLS w składzie, słodycze (suchość w ustach i próchnica często idą w parze).

 

Po co nam ślina ?

autor: lek. stom. Monika Stachowicz z Centrum Leczenia i Profilaktyki Paradontozy Periodent w Warszawie, za www.biotechnologia.pl
 
 

Ślina wchodzi w skład płynów ustrojowych człowieka, więc można powiedzieć, że jest bliską „kuzynką” krwi. Zdrowy dorosły człowiek produkuje do 2-3 litrów śliny na dobę, co daje średnio 10.000 l w ciągu całego życia. Wbrew pozorom pełni ona bardzo istotną rolę: ułatwia przeżuwanie pokarmów, ponieważ usprawnia ruchy języka, wspomaga artykulację, a także jest istotnym elementem trawienia – to w ustach rozpoczyna się ten etap. Z kolei amerykańscy naukowcy porównują badanie śliny do badania krwi i sugerują, że już wkrótce będzie ona cennym narzędziem diagnostycznym wielu poważnych chorób. Już teraz pomaga ona stwierdzić podatność na próchnicę, paradontozę, a także zdiagnozować raka jamy ustnej, trzustki, wirusowe zapalenie wątroby A, B i C oraz wirusy HIV-1 i HIV-2.

Ślina w większości składa się z wody (ok. 99 proc.), ale zawiera również cenne dla naszego zdrowia substancje, m.in. enzymy, czynniki wzrostu o właściwościach regenerujących tkanki, wapń, fosfor oraz fluor, które pomagają w remineralizacji szkliwa oraz specjalne białka tzw. defensyny, zaburzające metabolizm bakterii i grzybów. Dlatego ich obecność stanowi barierę dla drobnoustrojów, przez co chroni zęby przed ubytkami. Poza tym nawilża błony śluzowe oraz lekko oczyszcza zęby z resztek pokarmu. Gdy gruczoły wytwarzają zbyt małe ilości śliny, mówimy o kserostomii, czyli nadmiernej suchości w jamie ustnej. Jest to stan patologiczny, ponieważ wnętrze ust powinno utrzymywać odpowiedni poziom wilgoci. Jak rozpoznać dolegliwość?

– O kserostomii możemy mówić, gdy u pacjenta występuje ciągłe uczucie suchości w ustach lub gardle, wzmożone pragnienie, bolesne zmiany w jamie ustnej, popękane wargi lub kąciki ust, chrypka, ból gardła, nieprzyjemny zapach z ust, problemy z mówieniem i przeżuwaniem pokarmów, trudności w przełykaniu, pieczenie lub mrowienie błon śluzowych, najczęściej języka. Charakterystyczny jest też wygląd języka – przesuszony i czerwony – wyjaśnia lek. stom. Monika Stachowicz.

Aby pozbyć się dolegliwości, należy wyeliminować jej źródło. Nie jest to jednak proste, ponieważ suchość jamy ustnej może mieć bardzo wiele przyczyn.

 

Grzybica w jamie ustnej – przyczyny, objawy

autor: Rafał Mellem, za www.biotechnologia.pl
 
 

Grzybica w jamie ustnej to powierzchowne zapalenie błon śluzowych wywołane przez drożdżaki (Candida). Do innych przyczyn zalicza się: nieprawidłową higienę jamy ustnej, kserostomię (suchość w ustach), zaburzenia odporności czy antybiotykoterapię. Objawy grzybicy w ustach to np.: biały nalot na języku i jego ból, nieprzyjemny zapach z ust czy pękanie kącików ust. Leczenie należy rozpocząć od wykonania badania mykologicznego.
 

Drożdżaki Candida to przyczyna grzybicy w jamie ustnej

Kandydoza lub drożdżyca – tak najczęściej określa się zmiany grzybicze jamy ustnej – to powierzchowne zapalenie błon śluzowych, wywołane przez drożdżaki z rodzaju Candida (przeważnie z rodzaju Candida albicans). Grzyb ten jest organizmem saprofitycznym zamieszkującym tylną część języka. Wystąpieniu grzybicy w ustach sprzyjają czynniki, takie jak:

  • przewlekłe drażnienie błony śluzowej jamy istnej (aparaty ortodontyczne, protezy),
  • zła higiena jamy ustnej,
  • istotne zmiany w mikroflorze jamy ustnej (grzybica jamy ustnej po antybiotyku, zwłaszcza preparatami o szerokim zakresie działania, nadmierne używanie antyseptycznych płukanek do ust, kserostomia – suchość jamy ustnej),
  • przyjmowanie sterydów – szczególnie wziewnych i aplikowanych miejscowo,
  • zaburzenia odporności, np. w przebiegu niektórych chorób i po zabiegach (cukrzyca, białaczka, AIDS, chłoniaki, chemioterapia i radioterapia, przeszczepy szpiku),
  • złe wchłanianie lub niedobory żywieniowe.
     

Grzybica w jamie ustnej czasami może rozszerzać się na gardło, przełyk i tchawicę. Występuje możliwość rozwinięcia się posocznicy na tle zakażenia Candida albicans, lecz są to przypadki bardzo rzadkie.
 

Grzybica jamy ustnej u dziecka i dorosłych
 

Ostra postać kandydozy jest najczęściej występującą grzybicą w jamie ustnej. Spotykana jest w każdym przedziale wiekowym. Chorują na nią noworodki (pleśniawki u dziecka), u których matek występowało zakażenie pochwy w okresie okołoporodowym, a układ odpornościowy nie jest w stanie walczyć z grzybem.

Na tę postać kandydozy chorują też dorośli, u których została zaburzona prawidłowa mikroflora jamy ustnej w następstwie stosowania antybiotyków czy sterydów, pacjenci cierpiący na choroby układowe (cukrzyca, niedoczynność przytarczyc) oraz osoby po chemioterapii. Występowanie kandydozy jest czasem oznaką ogólnoustrojowych chorób przebiegających z upośledzeniem odporności.

Kandydoza występuje w jamie ustnej jako rozlana biała płytka o wyglądzie zsiadłego mleka. Zmiany daje się zetrzeć z błon śluzowych, pozostawiając na ich powierzchni czerwoną powierzchnię z krwawiącymi punktami.

Przewlekła postać, której towarzyszy zazwyczaj zły stan ogólny chorego, klinicznie objawia się podobne jak postać ostra. Trwa jednak długo, a grzybnia infekuje głębsze warstwy błony śluzowej. Pojawia się u pacjentów zmagających się z zaburzeniami hormonalnymi lub immunologicznymi.

Grzybica jamy ustnej u dzieci może przebiegać bezobjawowo. Dorośli skarżą się natomiast na objawy, takie jak suchość i pieczenie w jamie ustnej.Występują również zaburzenia smaku. Dla potwierdzenia występowania choroby wykonuje się badanie mykologiczne. Określa ono rodzaj grzyba atakującego chorego oraz determinuje leki, na jakie dany typ jest wrażliwy.
 

Grzybica w jamie ustnej – jakie są rodzaje?
 

Grzybicze zmiany w ustach powszechnie kojarzą się z postacią rzekomobłoniastą, czyli białymi nalotami w jamie ustnej. Chorzy decydują się na wizytę u lekarza specjalisty głównie wtedy, gdy zauważą szpecącą, białą zmianę. Jednak znaczną część grzybiczych zmian błony śluzowej jamy ustnej stanowią zmiany czerwone.

Należy do nich zanikowa postać kandydozy. Wyróżniamy postać ostrą i przewlekłą. Ostra postać najczęściej spowodowana jest antybiotykoterapią – opisywana jako poantybiotykowe zapalenie jamy ustnej.

Zakażenie prowadzi do złuszczania nabłonka z powierzchni błony śluzowej. Tworzą się na niej rozległe, rozlane, nieuniesione czerwone plamy w ustach.

Może prowadzić do powstania bolesnych pęknięć i nadżerek. Lokalizacja zmian często obejmuje język, najczęściej powiązana jest z przyjmowaniem antybiotyków w postaci pastylek. Objęcie grzybicą całej jamy ustnej wskazuje na podawanie antybiotyku w sposób pozajelitowy.

Postać przewlekła zanikowej postaci kandydozy może objawiać się jako jedna z trzech postaci wraz z charakterystycznymi objawami.
 

Jakie są objawy grzybicy jamy ustnej?
 

Ogólne objawy grzyba w ustach, których wystąpienie powinno skutkować wizytą u lekarza stomatologa, to m.in. kremowo-biały lub biały nalot na języku. Może wystąpić też śluzowy lub biały nalot rumieniowaty. Pacjenci zgłaszają także nieprzyjemny zapach z ust (halitozę). Występuje ból języka i dziąseł oraz suchość w gardle.

Objawem grzybicy w jamie ustnej mogą być też problemy z połykaniem, czyli dysfagia. Schorzeniu towarzyszyć może ponadto pierzchnięcie oraz pękanie ust lub ich kącików.
 

Grzybicze zapalenie jamy ustnej od aparatu ortodontycznego
 

Protetyczne zapalenie jamy ustnej to inaczej stomatopatia protetyczna. Choroba rozwija się u 15–65 proc. osób użytkujących protezy, zarówno całkowite, jak i częściowe. Częściej dotyka starsze kobiety, pozostawiające protezy na noc w jamie ustnej.

Choroba zazwyczaj rozwija się w górnej szczęce. Powodem jest drażnienie błony śluzowej płytą protezy. Ciężka postać z wytworzeniem brodawek podniebienia wymaga interwencji chirurgicznej.
 

Zapalenie kącików ust
 

Zapalenie kątów warg jest często związane z protetycznym zapaleniem jamy ustnej. Pojawia się, gdy stare uzupełnienia protetyczne lub nadmierne starcie zębów doprowadza do obniżenia wysokości zgryzu. Kąciki ust są wówczas zbyt zaciśnięte, przez co może rozwinąć się infekcja drożdżakowa.

Zapalenie manifestuje się zaczerwienieniem lub pobruzdowaniem z odczynem rumieniowym. Usta wykazują skłonność do pękania i krwawienia podczas otwierania.

Czasem zapalenie kątów warg ma charakter bakteryjny. W przypadku zakażenia gronkowcowo-paciorkowcowego w kątach warg mogą powstawać bolesne, pokrywające się strupami owrzodzenia. Kiedy zapalenie przedłuża się, mogą powstawać trudne do wyleczenia ziarninowe nadżerki, wymagające interwencji chirurgicznej.
 

Zapalenie języka
 

Język romboidalny to inaczej romboidalne zapalenie środkowej części języka. Na grzbietowej części języka powstaje prowokowana grzybiczo zmiana w kształcie żywoczerwonego rombu. Dokładne przyczyny schorzenia są niejasne.

 

Jak rozpoznać Candidę ?

autor: https://dziecisawazne.pl
 
 

Rozrostu drożdży w naszym organizmie nie da się sprawdzić za pomocą standardowych badań krwi czy moczu. Aby zdiagnozować kandydozę, najlepiej udać się na biorezonans. Zanim jednak to zrobimy, warto sięgnąć po domowy test ślinowy. Polega on na tym, że rano, tuż po wstaniu z łóżka nabieramy w ustach śliny i plujemy do napełnionej wodą szklanki. Wodę sprawdzamy co 15 minut przez około godzinę. Ze śliny osoby zainfekowanej grzybem, która pływa w szklance wody, po pewnym czasie zaczną sączyć się wąskie sznury w dół szklanki. Powyższy test daje pewną orientację czy jesteśmy w grupie ryzyka, ale by postawić diagnozę, należy udać się na badania laboratoryjne.

Walka z Candidą 

Podstawowym sposobem walki z candidą jest ograniczenie spożywania węglowodanów, całkowite wyeliminowanie z diety cukru (można go zastąpić naturalnymi substancjami słodzącymi, np. ksylitolem czy stewią) oraz nabiału (stanowiącego pożywkę dla grzybów). W odstawkę idą też pokarmy odgrzewane, będące siedliskiem bakterii, żywność przetworzona, z dodatkiem konserwantów, wspomagana hormonami. Ważne jest unikanie grzybów, serów pleśniowych i produktów tworzonych w procesie fermentacji, ale również niektórych owoców i warzyw (tych szczególnie zagrożonych rozwojem pleśni). Z diety wyklucza się również wino, szampana, piwo oraz ocet.
Dieta osoby chorej na kandydozę powinna opierać się w głównej mierze na warzywach oraz bezglutenowych produktach spożywczych – również tych zwiększających sprawność układu odpornościowego, a więc bogatych w przeciwutleniacze (np. pomidory, buraki, marchew, szpinak).
W odbudowie mikroflory jelitowej bardzo pomocna jest witamina H, której doskonałym źródłem są orzechy włoskie, ziemne, mąka sojowa, brązowy ryż, ale też warzywa: szpinak, marchew, pomidory.
 

Ponadto do produktów wspomagających domowe oczyszczanie organizmu z grzybów zaliczamy:

  • czosnek – spożywanie 2-4 surowych ząbków czosnku dziennie pomaga skutecznie walczyć z grzybami candida. Wszystko ze względu na naturalnie występującą w czosnku allicynę, która ma właściwości przeciwgrzybiczne,
  • olej kokosowy – zawiera kwas kaprylowy, który ma działanie przeciwgrzybiczne i zapobiega rozrastaniu się grzybów candida oraz ich replikacji,
  • ocet jabłkowy – jedyny ocet dozwolony w diecie zwalczającej grzyby candida. Bogaty w enzymy, które pomagają rozkładać drożdżaki i hamują ich rozrost,
  • olejek z oregano – uznawany za jeden z najskuteczniejszych środków przeciwdrobnoustrojowych, skuteczny w walce ze wszystkimi gatunkami drożdży,
  • imbir – wspomaga wątrobę, podczas gdy ciało pozbywa się grzybów candida,
  • oliwa z oliwek, siemię lniane, awokado – czyli żywność bogata w polifenole, antyoksydanty skuteczne w walce z candidą,
  • brokuły, brukselka, kapusta, rzodkiewka, rukola – warzywa bogate w izotiocjaninany, atakujące grzyby candida,
  • olejek cytrynowy – ma łagodne właściwości przecigrzybiczne, pomaga w detoksykacji wątroby, która jest głównym narządem walczącym z grzybami candida,
  • cynamon – działa przeciwzapalnie i przeciwgrzybicznie,
  • goździniki – zawierają eurgenol – olejek eteryczny będący skutecznym środkiem przeciwgrzybicznym,
  • soda oczyszczona – zmienia środowisko organizmu z kwasowego na zasadowe, którego nie tolelerują grzyby. Wystarczy spożywać łyżeczkę sody oczyszczonej rozpuszczonej w wodzie codziennie, pół godziny przed posiłkiem. Kuracja nie powinna trwać dłużej, niż 3 tygodnie.

Patologie błony śluzowej jamy ustnej oraz inne zmiany w układzie stomatognatycznym

Autor: Dypl. Hig. Stom. Aneta Figzał
 
 

Błona śluzowa jamy ustnej jest swego rodzaju „ekranem”, na którym mogą pojawić się sygnały – często nawet jako jedne z pierwszych, wskazujące na toczące się w organizmie zaburzenia ogólnoustrojowe.

Coraz częściej zwraca się uwagę na zależność między stanem zdrowia jamy ustnej a stanem ogólnym pacjenta i ta świadomość nakłada na nas wielką odpowiedzialność i zmusza do czujności w wykrywaniu oraz dokładności w ocenie zauważonych zmian. Obecnie często pierwszą osobą, która ma kontakt z pacjentem w gabinecie stomatologicznym jest higienistka bądź asystentka stomatologiczna, przeprowadzająca zabiegi profilaktyczno-higieniczo-lecznicze będące wstępem do zasadniczego leczenia stomatologicznego. Dlatego też tak istotne jest poszerzanie naszej wiedzy w tej kwestii, bowiem wiele nieprawidłowości zauważonych w jamie ustnej może mieć związek z istnieniem zmian przednowotworowych, nowotworów, chorób zakaźnych, niedoborów pokarmowych, chorób układowych, zatruć, uzależnień lub być skutkiem zażywanych leków a obowiązkiem asystentki i higienistki jest wychwycenie tych zmian i poinformowanie lekarza stomatologa, który podejmie decyzję, co do dalszego postępowania.

Oczywiście nie wszystkie zmiany zaobserwowane w obrębie jamy ustnej muszą być patologicznymi, więc należy umieć je odróżnić od struktur anatomicznych i stanu prawidłowego. Przykładami takich struktur mogą być:

  • brodawki okolone

  • brodawki liściaste

  • język pofałdowany

  • żylakowatość języka

  • ektopowe występowanie gruczołów łojowych

  • pigmentacja fizjologiczna

     
     

Odpowiednie postępowanie diagnostyczne polega więc na:
 

  • zebraniu dokładnego wywiadu ogólnomedycznego i stomatologicznego

  • przeprowadzeniu szczegółowego badania zewnątrz- i wewnątrzustnego

Niezmiernie ważne jest zapisanie wyników badań w karcie pacjenta w sposób jasny, tak by nie było dwuznaczności, pomyłek i pominięć. Należy dodać, że karta pacjenta powinna być na bieżąco aktualizowana.

Patologie błony śluzowej jamy ustnej mogą występować u pacjentów w każdym wieku, niektóre jednak są bardziej typowe dla osób młodych inne natomiast częściej występują u osób starszych i tak dla przykładu infekcja Candida, ustna postać liszaja płaskiego, leukoplakia, zmiany nadżerkowe, stomatopatie protetyczne, nowotwory, zmiany przerostowe częściej występują u osób po 50 roku życia. Mogą się one różnić obrazem klinicznym i przebiegiem, być objawem chorób skóry, defektów lub nadwrażliwości układu immunologicznego, chorób układowych, zaburzeń wrodzonych, reakcji alergiczno-toksycznych, infekcji bakteryjnych, wirusowych i grzybiczych lub mieć podłoże idiopatyczne. Zmiany patologiczne w obrębie jamy ustnej mogą wystąpić także w prawidłowo przebiegającej ciąży!

   W ramach profilaktyki i wspomagania leczenia zapalenia błony śluzowej jamy ustnej jednym z zalecanych produktów jest roztwór Sodentu, który oczyszcza śluzówkę z patogenów oraz nawilża ją przywracając możliwość mówienia, połykania, w efekcie wykazując zmniejszenie bólu w jamie ustnej. Może on być stosowany u pacjentów z zapaleniem błony śluzowej jamy ustnej i gardła, suchością jamy ustnej i bólem w jamie ustnej.

Profilaktyka i wspomaganie leczenia zapalenia błony śluzowej jamy ustnej

Autor: prof. dr hab. Maria Chomyszyn-Gajewska
 
 

   Jama ustna wysłana jest błoną śluzową, która stale jest nawilżana przez ślinę produkowaną przez ślinianki. Ta błona śluzowa, pełni wiele ważnych funkcji dla organizmu, między innymi bierze udział w żuciu, wyścieła, a także znajdują się w niej zakończenia nerwowe i receptory dotyku, temperatury i zmysłu smaku. Chroni głębiej położone tkanki przed urazami związanymi z procesem żucia, stanowi barierę utrudniającą wnikanie mikroorganizmów (oprócz wirusów), obcych antygenów i substancji toksycznych. Uczestniczy w nawilżaniu i wstępnym trawieniu pokarmu przez wydzielinę znajdujących się w niej gruczołów. Bierze udział w formowaniu kęsa pokarmowego, umożliwia połykanie i trawienie. Wszystko to sprawia, że utrzymanie zdrowia jamy ustnej jest jednym z ważniejszych zadań pacjenta.

 

 

   Do najczęściej występujących chorób w jamie ustnej należą próchnica, choroby przyzębia (dziąseł) i różne stany patologiczne, takie jak infekcje grzybicze, bakteryjne i wirusowe. Normalne funkcjonowanie błony śluzowej w jamie ustnej utrudniają urazy mechaniczne, chemiczne i wady wrodzone, a także może się ona stać miejscem rozwoju groźnych dla życia nowotworów. Wiele chorób ogólnoustrojowych powoduje powstanie różnego rodzaju objawów na błonie śluzowej jamy ustnej, takich jak zaczerwienienie, plamy, pęcherzyki, nadżerki oraz świąd i ból. Należą do nich między innymi cukrzyca, alergie, niektóre choroby dermatologiczne (np. liszaj płaski), choroby krwi, AIDS. Choroby, którym towarzyszy ograniczenie wydzielania śliny przyczyniają się do nasilenia próchnicy zębów, suchości w jamie ustnej (kserostomia), większego odkładania osadów nazębnych, a także ułatwiają powstanie uszkodzeń błony śluzowej. Utrudnia to utrzymanie higieny jamy ustnej i u niektórych pacjentów występują objawy halitozy tzn. nieprzyjemnego zapachu z ust.

 

 

   W jamie ustnej występują również różnego rodzaju powikłania po leczeniu farmakologicznym, oraz chemio- i radioterapii. Są to reakcje zapalne, alergiczne, zakażenia grzybicze (kandydozy), wirusowe i bakteryjne. Objawiają się w postaci zaczerwienienia, obrzęków, pęcherzyków, nadżerek, zmian o charakterze aft oraz owrzodzeń. Patologiczna reakcja może mieć charakter ograniczony albo rozlany jak w tzw. mukositis (powikłanie po radio- i chemioterapii).

 

 

   Wraz ze wzrostem efektywnego leczenia nowotworów coraz większego znaczenia nabiera leczenie wspomagające, a powikłania po leczeniu przeciwnowotworowym stają się istotnym problemem klinicznym. Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej jak podobnie jak i całego przewodu pokarmowego jest jednym z najczęściej występujących niepożądanych objawów leczenia przeciwnowotworowego. Pojawia się ono zarówno po napromienianiu jak i po chemioterapii, a zwłaszcza wysokodawkowej chemioterapii z następowym przeszczepieniem macierzystych komórek krwiotwórczych (szpiku kostnego) oraz leczeniu ukierunkowanym molekularnie.
Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej może mieć różne nasilenie – od zaczerwienienia i obrzęku do głębokich owrzodzeń. Od stopnia uszkodzenia błony śluzowej zależy natężenie dolegliwości bólowych, które w wielu przypadkach uniemożliwiają przyjmowanie pokarmów stałych i płynnych co wiąże się z ryzykiem niedożywienia. Ból związany z zapaleniem błony śluzowej ogranicza również komunikację i ogólny komfort pacjenta, znacznie obniżając jakość życia chorych; niekiedy pacjenci wiążą zapalenie błony śluzowej z depresją oraz zaburzeniami snu.
W konsekwencji zapalenia błony jamy ustnej w leczeniu onkologicznym może dojść do:
uciążliwego, przewlekłego i ostrego bólu, bezsenności, trudności w połykaniu leków i pożywienia, grzybicy jamy ustnej, konieczności leczenia stomatologicznego, chirurgicznego w tym również pobytu w szpitalu, przerwania leczenia onkologicznego.

 

 

   Jedną z metod leczenia i zapobiegania powyższym zmianom jest zmiana pH śliny w jamie ustnej w kierunku bardziej zasadowego co stanowi niesprzyjające środowisko dla rozwoju patologicznej mikroflory. Badania kliniczne wykazały, że roztwory o zasadowym pH redukują nasilenie zapalenia błony śluzowej jamy ustnej, skracają czas utrzymywania się dolegliwości bólowych oraz czas stosowania i dawkę leków przeciwbólowych zlecanych z powodu bólu w jamie ustnej.

 

 

   Sodent (sodu wodorowęglan, do sporządzenia około 4% roztworu wodnego; nie zawiera konserwantów, barwników, substancji smakowych ani zapachowych), jest preparatem przeznaczonym do sporządzenia roztworu do płukania jamy ustnej. Zaleca się go w następujących przypadkach:
– stanów zapalnych błony śluzowej jamy ustnej, pojawiających się często np. podczas terapii przeciwnowotworowej, po chemioterapii, podczas leczenia białaczek i u osób z AIDS, a także u pacjentów z kserostomią (suchość w jamie ustnej),
– zapobiegania i leczenia kandydozy jamy ustnej,
– zapobiegawczo i leczniczo po operacjach w jamie ustnej,
– wystąpienia mukositis (zapalenie błony śluzowej jamy ustnej),
– wszelkich stanów chorobowych zapalne i nadżerkowych na błonie śluzowej jamy ustnej.

 

 

   Jest to dobrze znana i bezpieczna substancja o szerokim zastosowaniu i właściwościach. Ogranicza ona powstawanie próchnicy poprzez zmniejszenie rozpuszczalności szkliwa i zwiększenie remineralizacji szkliwa (składnik past do zębów). Zwiększając pH śliny tworzy niekorzystne środowisko dla mikroorganizmów, neutralizuje kwasy, pomaga utrzymać odpowiednią wilgotność jamy ustnej i zmniejszyć liczbę chorobotwórczej flory. Przynosi ulgę w stanach zapalnych śluzówki i podnosi poczucie komfortu. Badania kliniczne wykazały, że roztwór ten redukuje zapalenie błony śluzowej jamy ustnej, skraca czas utrzymywania się dolegliwości bólowych oraz czas stosowania i dawkę leków przeciwbólowych zlecanych z powodu bólu w jamie ustnej. Sodent oczyszcza śluzówkę z patogenów i nawilża ją przywracając możliwość mówienia, połykania, co w efekcie zmniejsza ból w jamie ustnej.
W piśmiennictwie krajowym i zagranicznym opisanych jest sporo zastosowań sodu wodorowęglanu w medycynie, między innymi u pacjentów dializowanych, z chorobami nerek, w transplantologii oraz w chorobach narządu oddechowego. Znajdują się też informacje na temat możliwości zastosowania sodu wodorowęglanu u sportowców oraz ludzi aktywnych i towarzyszący, pozytywny jego wpływ na wyniki sportowe.

 

 

   W ramach profilaktyki i wspomagania leczenia zapalenia błony śluzowej jamy ustnej jednym z zalecanych produktów jest roztwór Sodentu, który oczyszcza śluzówkę z patogenów oraz nawilża ją przywracając możliwość mówienia, połykania, w efekcie wykazując zmniejszenie bólu w jamie ustnej. Może on być stosowany u pacjentów z zapaleniem błony śluzowej jamy ustnej i gardła, suchością jamy ustnej i bólem w jamie ustnej.

Pielęgnacja jamy ustnej u pacjentów onkologicznych – porady eksperta

autor: Paulina Staroń
 
 

   Odpowiednia pielęgnacja jamy ustnej odgrywa ważną rolę u pacjentów poddanych terapii onkologicznej. Właściwe postępowanie wspomagające jest szczególnie istotne w przypadku nowotworów regionu głowy i szyi. W poniższym tekście znajdziecie Państwo praktyczne wskazówki przygotowane przez eksperta – Paulinę Staroń, która pracuje w Gliwickim Centrum Onkologii im. Marii Skłodowskiej–Curie jako higienistka stomatologiczna. W swojej codziennej pracy zajmuje się przygotowaniem oraz leczeniem wspomagającym pacjentów onkologicznych.   Najczęstszym skutkiem ubocznym leczenia onkologicznego nowotworów regionu głowy i szyi jest zapalenie błony śluzowej jamy ustnej określanej jako mucositis (ang. mucosal barier injury – MBI ).

 

   Uszkodzenie bariery śluzówkowej zlokalizowane w obrębie jamy ustnej określane jest jako ORAL MBI (OMBI), a jeśli wystąpi ona w dalszych odcinkach przewodu pokarmowego, to mamy do czynienia z tzw. GUT MBI (GMBI). Zmiany w jamie ustnej pojawiają się najczęściej na nierogowaciejącej błonie śluzowej policzków, warg, dna jamy ustnej, bocznych i brzusznej powierzchniach języka, a także na podniebieniu miękkim – choć mogą obejmować również inne obszary jamy ustnej. Radioterapia i chemioterapia nowotworów regionu głowy i szyi wiąże się niestety z dużymi skutkami ubocznymi w jamie ustnej. Mogą one uniemożliwić prawidłowe odżywianie pacjenta oraz podawanie płynów i leków. Przygotowanie chorego do leczenia nowotworów głowy i szyi powinno zacząć się w gabinecie stomatologicznym, gdzie lekarz dokładnie zbada pacjenta oraz zaplanuje dalsze postępowania. Należy wykonać zdjęcie panoramiczne jamy ustnej, a następnie przeprowadzić sanacje jamy ustnej, czyli kompleksowe wyleczenie wszystkich schorzeń w jamie ustnej. Aby zmniejszyć dolegliwości w trakcie terapii chory musi utrzymywać ścisłą higienę i rozpocząć ją już przed właściwym leczeniem (minimum dwa tygodnie). Ważne jest, aby pacjent był zmotywowany i współpracował ze swoim lekarzem. Po zakończonej terapii przeciwnowotworowej bardzo ważne jest, aby kontrole u specjalisty-stomatologa odbywały się co 3 miesiące, aby wykryć każdy najmniejszy ubytek próchnicowy.

Mucositis u pacjentów onkologicznych

autor: dr M. Morawska – www.hematoonkologia.com.pl
 
 

Terapia onkologiczna obarczona jest wieloma działaniami niepożądanymi oraz  występowaniem różnie nasilonych, wczesnych i późnych odczynów, które przejściowo lub trwale uszkadzają zdrowe tkanki.

Najczęściej spotykanymi „stomatologicznymi” powikłaniami terapii przeciwnowotworowej  są zmiany zapalne błony śluzowej jamy ustnej, określane ogólnie jako mucositisMucositis określane jest jako uszkodzenie bariery śluzówkowej (ang. mucosal barier injury – MBI), zlokalizowane w obrębie jamy ustnej – oral MBI (OMBI), bądź w dalszych odcinkach przewodu pokarmowego –gut MBI (GMBI). Ocenia się, że powikłanie to występuje u ponad 85% pacjentów leczonych za pomocą radioterapii w przebiegu nowotworów głowy i szyi, u ponad 75% pacjentów po transplantacji komórek macierzystych szpiku oraz u 40% pacjentów poddawanych chemioterapii w przebiegu guzów litych.

 

Uszkodzenie błony śluzowej objawia się bólem, rumieniem, obrzękiem i owrzodzeniami. W złożonym obrazie klinicznym OM występują również zaburzenia smaku wynikające z uszkodzenia receptorów smaku, zaburzenia funkcjonowania gruczołów ślinowych i suchość, uszkodzenie tkanek zmineralizowanych zębów, osteoradionekroza, zwłóknienia mięśni twarzy, opóźnione wyrzynania zębów, hipoplazja szkliwa i zębiny,  wybroczyny i krwawienia spowodowane małopłytkowością oraz objawy zakażeń bakteryjnych, wirusowych i grzybiczych, do których predysponuje zaburzona flora fizjologiczna, neutropenia, immunosupresja. Konsekwencją tych objawów są trudności w przyjmowaniu pokarmów i płynów doustnie. W przebiegu ciężkiego zapalenia może dochodzić do niedożywienia i skrajnego wyniszczenia, ciężkich zaburzeń elektrolitowych, masywnego krwawienia, perforacji czy ogólnoustrojowych zakażeń w okresie neutropenii.
 

Nasilenie efektów ubocznych leczenia onkologicznego zależy od zastosowanego protokołu leczenia. Istotnymi są: rodzaj i dawka chemioterapeutyków, rodzaj i dawka napromieniania oraz skojarzenie obu metod leczenia. Duża wrażliwość komórek nabłonkowych błony śluzowej na cytotoksyczne działanie chemioterapii i napromieniania wynika z szybkiego tempa namnażania się i podziałów 
w porównaniu z komórkami innych narządów. Wszystkie rodzaje cytostatyków stosowanych w terapii onkologicznej mogą wywołać objawy mucositis. Najczęściej obserwuje się to powikłanie po podaniu fluorouracylu, metotreksatu, doksorubicyny, aktynomycyny D, melfalanu, cytarabiny, cyklofosfamidu, bisulfanu, cisplatyny i winblastyny. Okazało się również, że u pacjentów będących nosicielami wirusa Herpes simplex mucositis ma ostrzejszy i dłuższy przebieg
 

Patofizjologia zmian w przebiegu mucositis

Mucositis pojawia się już w kilka dni po rozpoczęciu leczenia przeciwnowotworowego. Przebieg powikłań w obrębie błony śluzowej podzielono na 4 fazy: zapalną, nabłonkową, wrzodziejąco-bakteryjną i gojenia.

fazie zapalnej istotną rolę odgrywa pogłębiająca się neutropenia, spadek liczby granulocytów i wzrost uwalniania cytokin (interleukina 1- IL-1, czynnik martwicy nowotworów alfa – TNFα, interferon gamma – IFNγ). Zaburzeniu ulegają funkcje metaboliczne i czynnościowe komórek nabłonka, prowadząc do wzrostu ich przepuszczalności i zmian morfologicznych (zanik rąbka szczoteczkowego, wygładzenie kosmków, złuszczanie komórek, powstanie grubej, ale nie zapewniającej ochrony warstwy mukoidu).

fazie nabłonkowej dochodzi do śmierci komórek warstwy podstawnej i braku regeneracji komórek dojrzałych nabłonka, jego ścieńczenia, martwicy i powstania ubytków w strukturze tkanki oraz nadżerek. Pogłębiająca się neutropenia dodatkowo sprzyja wtórnym zakażeniom wirusowym, bakteryjnym i grzybiczym w głębszych warstwach śluzówki.

Powstające owrzodzenia mogą być źródłem uogólnionego zakażenia. Sprawcami nadkażeń najczęściej są drobnoustroje fizjologicznej flory jamy ustnej ( Streptoccocus viridans, Candida albicans), jak również flora nietypowa dla danego odcinka przewodu pokarmowego ( Staphyloccocus aureus, Pseudomonas aeruginosa, Escherichia coli). Bardzo często dochodzi do rozwoju kandydozy zanikowej lub rzekomobłoniastej w jamie ustnej o dużej oporności na leczenie przeciwgrzybicze. Zakażenia grzybicze dotyczą 85% pacjentów. W miarę normalizacji liczby leukocytów następuje gojenie zmian oraz odtworzenie struktury i funkcji nabłonka błony śluzowej. Uważa się, że obraz kliniczny jamy ustnej pacjenta jest wykładnikiem jego stanu ogólnego i nasilenia nieprawidłowości morfologii krwi.

 

Stopień nasilenia mucositis wg klasyfikacji CTCAE

Mucositis

Stopień nasilenia

1

2

3

4

5

Objawy kliniczne

zaczerwienienie

pojedyncze owrzodzenia i błony rzekome

zlewające się owrzodzenia i błony rzekome, krwawienia po niewielkich urazach

rozległa martwica tkanek, krwawienia samoistne

śmierć

Zaburzenia funkcji

zaburzenia smaku

możliwe odżywianie doustne, konieczna modyfikacja diety

niezdolność do odżywiania doustnego konieczne leczenie szpitalne

zagrożenie życia, konieczna intensywna opieka medyczna

śmierć

 
 
Profilaktyka wystąpienia mucositis

Dotychczas nie udało się znaleźć uniwersalnego sposobu zapobiegania wystąpieniu zmian zapalnych w jamie ustnej w przebiegu chemio i radioterapii. Wszystkie związane z tym zagadnieniem opracowania wskazują natomiast jednoznacznie na rolę właściwej higieny jamy ustnej w profilaktyce leczenia tego powikłania.
 

Ocena stanu zdrowia jamy ustnej pacjenta zarówno przed rozpoczęciem leczenia choroby nowotworowej, jak i podczas prowadzenia terapii ma ogromne znaczenie, zwłaszcza dla lekarzy onkologów, którzy przed zastosowaniem leczenia powinni poinformować pacjenta o konieczności wykonania badania jamy ustnej w gabinecie stomatologicznym. Badający takiego pacjenta lekarz dentysta musi skupić się na likwidacji ognisk zakażenia, wyleczeniu ubytków próchnicowych, zmian okołowierzchołkowych, uzyskaniu remisji procesów zapalnych w przyzębiu, a także, jeżeli pacjent korzysta z uzupełnień protetycznych, ocenie ich funkcjonalności pod kątem obecności miejsc drażniących błonę śluzową.
 

W postępowaniu profilaktycznym OM istotne są: właściwa pielęgnacja i higiena jamy ustnej oraz uzębienia, stosowanie miękkich szczoteczek do zębów i ich regularna wymiana, usunięcie elementów urazowych, ograniczenie używania ruchomych uzupełnień protetycznych oraz czasowa rezygnacja z noszenia aparatów ortodontycznych, wyrównywanie zaburzeń krzepnięcia, łagodzenie suchości (preparaty sztucznej śliny, roztwory sody, pilokarpina, guma do żucia) oraz bólu (miejscowo krioterapia, czyli kostki lodu do ssania oraz roztwory lidokainy na błonę śluzową, a ogólnie morfina)odpowiednie żywienie (właściwa dieta płynna lub żywienie pozajelitowe),  unikanie pokarmów 
i napojów gorących i drażniących, lepkich, zawierających cukry proste oraz wyrównywanie zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej. W przypadku wystąpienia dolegliwości bólowych u pacjentów poddawanych HSCT zalecane jest wprowadzenie ankiet regularnej oceny intensywności bólu oraz wprowadzenie specjalnych protokołów pielęgnacji i oceny stanu jamy ustnej w celu edukacji pacjenta, aby skutecznie zapobiegać objawom zapalenia i zmniejszać ich nasilenie.
 

Leczenie mucositis
 

Zaleca się stosowanie antyseptyków do płukania i pędzlowania błony śluzowej jamy ustnej w postaci barwników anilinowych (eozyna i pioktamina), 3% roztworu wody utlenionej H2O2,, soli fizjologicznej roztworu sody oczyszczonej, naparów ziołowych (rumianek, szałwia, kora dębu, malwa). Popularne preparaty zawierające chlorheksydynę nie są polecane w nasilonym mucositis ze względu na brak dodatnich efektów klinicznych (obserwowano nasilanie mucositis mimo redukcji flory bakteryjnej).
 

W przypadku pojawienia się zmian rumieniowych, nadżerkowych, owrzodzeń i nasilonych dolegliwości bólowych niezbędnym jest zastosowanie leków przeciwbólowych ogólnie i miejscowo (żel lignokainowy, chlorowodorek benzydaminy – Tantum Verde) oraz preparatów działających osłaniająco na błonę śluzową i ułatwiających gojenie (solcoseryl adhesive pasthe, siemię lniane, sukralfat). Silne dolegliwości bólowe ze strony jamy ustnej i przewodu pokarmowego mogą wymagać podania narkotycznych leków przeciwbólowych.
 

W przypadku hipofunkcji ślinianek stosuje się substytuty śliny (zawierające mucynę, karboksymetylocelulozę-Glandosane Spray, Saliment, Artisial) częste picie małymi łykami wody. W przypadku częściowo zachowanej funkcji wydzielniczej gruczołów ślinowych przyjmowanie pilokarpiny i preparatów stymulujących czynność wydzielniczą – bezcukrowe gumy do żucia, neostygmina, fizostygmina.
 

Najnowszymi osiągnięciami i najbardziej obiecującymi w zapobieganiu mucositis są czynniki wzrostowe: czynnik wzrostowy granulocytów – G-CSF oraz czynnik wzrostowy makrofagów- GM-CSF, przyspieszające odnowę układu granulocytarnego. Wiele oczekiwań w walce z mucositis  skierowano w stronę czynnika wzrostowego keratynocytów (KGF), czynnika wzrostowego transformującego beta (TGF β), interleukiny 11 (IL-11). Palifermina (KGF) zapobiega i łagodzi przebieg mucositis poprzez ochronne działanie na keratynocyty i komórki nabłonkowe poddane chemio- i radioterapii. Neumega (IL-11) hamuje wydzielanie cytokin prozapalnych. Zastosowanie molekularnych czynników wzrostowych miejscowo, w postaci płukanek jamy ustnej, poprawia stan błony śluzowej, ale w nie do końca wyjaśnionym mechamizmie